Γράφει ο Χρήστος Κορναράκης

Μια ταινία για τον άνθρωπο πίσω από την ατομική βόμβα

Η ατομική βόμβα έχει γυριστεί, φωτογραφηθεί, αναλυθεί χιλιάδες φορές. Ο Nolan δεν πάει εκεί. Πάει αλλού. Στον άνθρωπο που βρέθηκε στο κέντρο της δημιουργίας της. Και μετά έπρεπε να ζήσει με ό,τι ακολούθησε. Αυτός ο άνθρωπος είναι ο J. Robert Oppenheimer. Η ταινία τον ακολουθεί από τα χρόνια των σπουδών, περνάει από το Manhattan Project, φτάνει μέχρι τη Χιροσίμα, το Ναγκασάκι και την περίοδο μετά. Αλλά το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας δεν παίζεται σε εργαστήρια. Παίζεται σε αίθουσες, σε ακροάσεις, σε συζητήσεις που καθορίζουν εικόνες, φήμες, καριέρες. Ο Nolan δεν βιάζεται να φτάσει στην έκρηξη. Και κάνει το σωστό.

Υπόθεση και αφήγηση: γιατί το παρελθόν δεν αφήνει τον Oppenheimer

Το Oppenheimer δεν πάει ευθεία. Ο Nolan μετακινείται ανάμεσα σε εποχές, χρησιμοποιεί τις πολιτικές ακροάσεις ως άξονα, χτίζει μια αφήγηση που σε αναγκάζει να προσέξεις. Στην αρχή μπερδεύεσαι. Ποιος μιλάει; Πότε είμαστε; Τι έχουμε ήδη δει; Όταν όμως πιάσεις τον ρυθμό, όλα αποκτούν θέση. Το παρελθόν επιστρέφει. Επηρεάζει το παρόν. Γιατί ο Oppenheimer είναι ένας άνθρωπος που δεν μπορεί να ξεφύγει από όσα έχει κάνει.

Ο Cillian Murphy δεν παίζει επιστήμονα. Παίζει άνθρωπο.

Ο Murphy κρατά τον Oppenheimer μακριά από το στερεότυπο του «μεγάλου μυαλού». Είναι έξυπνος, ναι. Φιλόδοξος, ναι. Αλλά και δύσκολος. Αντιφατικός. Με πολιτικές ανησυχίες. Με σχέσεις που τον ακολουθούν. Με μια έντονη ανάγκη να είναι εκεί που γράφεται η ιστορία. Και το παίζει όλα αυτά χωρίς κραυγές. Το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς γίνεται στο βλέμμα. Στο πρόσωπο. Στην ανάσα. 

Αυτό φαίνεται καθαρά μετά τη δοκιμή Trinity. Μέχρι εκείνο το σημείο, ο Oppenheimer προσπαθεί να λύσει ένα πρόβλημα. Μετά την πρώτη επιτυχημένη πυρηνική δοκιμή, το πρόβλημα αλλάζει μορφή. Η επιστημονική επιτυχία αποκτά ανθρώπινες συνέπειες. Και ο ίδιος το ξέρει.

Ο Robert Downey Jr. κλέβει σκηνές (και δεν το κρύβει). Ο Robert Downey Jr. ως Lewis Strauss είναι η μεγάλη έκπληξη. Η ιστορία του μπλέκεται σταδιακά με του Oppenheimer και δίνει στην ταινία ένα δεύτερο επίπεδο. Εδώ ο Nolan αφήνει το εργαστήριο. Πάει στην Ουάσιγκτον. Στις φιλοδοξίες. Στην εξουσία. Στο πώς η πολιτική μπορεί να διαλύσει μια ζωή.

Η Emily Blunt, ως Kitty Oppenheimer, έχει λιγότερο χρόνο. Αλλά η παρουσία της μεγαλώνει όσο προχωρά η ιστορία. Η Kitty καταλαβαίνει τον σύζυγό της. Αλλά δεν τον χαρίζεται.

Το καστ είναι μεγάλο. Γεμάτο ονόματα. Ο Nolan όμως δεν τους χρησιμοποιεί ως διακόσμηση. Ο καθένας έχει λόγο μέσα στην αφήγηση.

Η δοκιμή Trinity: η αναμονή που μετράει περισσότερο από την έκρηξη

Είναι η σκηνή που περιμένεις από την αρχή.

Η πρώτη πυρηνική δοκιμή στο Νέο Μεξικό έχει τεράστια κινηματογραφική δύναμη. Αλλά ο Nolan αποφεύγει την εύκολη λύση. Δεν στηρίζεται σε εφέ. Δεν την αντιμετωπίζει σαν blockbuster θέαμα.
Η αναμονή πριν από την έκρηξη έχει μεγαλύτερη σημασία από την ίδια την εικόνα. Οι επιστήμονες περιμένουν. Οι στρατιώτες περιμένουν. Ο Oppenheimer περιμένει.

Και μετά έρχεται η έκρηξη.

Ο ήχος έχει τεράστιο ρόλο. Για λίγες στιγμές, η ταινία αφήνει τις εικόνες να μιλήσουν μόνες τους. Το αποτέλεσμα είναι πιο άβολο από οποιαδήποτε εντυπωσιακή σκηνή καταστροφής. Γιατί όλοι ξέρουμε τι πρόκειται να ακολουθήσει.

Φωτογραφία και μουσική: η κάμερα κοντά, ο ήχος παντού

Ο Hoyte van Hoytema κινηματογραφεί σε μεγάλη κλίμακα, αλλά δεν χάνει τον πρωταγωνιστή. Τα πρόσωπα παραμένουν στο κέντρο. Η κάμερα είναι συχνά πολύ κοντά στον Murphy, ειδικά στις στιγμές που ο Oppenheimer συνειδητοποιεί το μέγεθος της κατάστασης.

Η μουσική του Ludwig Göransson είναι εξίσου σημαντική. Οι ήχοι και τα μουσικά θέματα δημιουργούν μια συνεχή πίεση, ειδικά κοντά στην Trinity και στις πολιτικές συγκρούσεις που ακολουθούν. Το Oppenheimer είναι μία από τις ταινίες όπου ο ήχος δεν είναι απλώς υπόκρουση. Συχνά καθορίζει το πώς αντιλαμβανόμαστε τη σκηνή.

Τι λέει τελικά η ταινία;

Ο Nolan ενδιαφέρεται περισσότερο για την ευθύνη παρά για την εφεύρεση. Ο Oppenheimer ήθελε να λύσει ένα επιστημονικό πρόβλημα. Το κατάφερε. Μετά ήρθε η πολιτική, ο πόλεμος, η χρήση της βόμβας, η συζήτηση για τα πυρηνικά. Το δύσκολο κομμάτι αρχίζει όταν η επιστήμη βγαίνει από το εργαστήριο. Εκεί βρίσκεται και η δύναμη της ταινίας. Το Oppenheimer δεν προσπαθεί να δώσει εύκολους χαρακτηρισμούς. Δεν χρειάζεται. Ο άνθρωπος που βλέπουμε είναι αρκετά σύνθετος ώστε να δημιουργεί μόνος του ερωτήματα.

Ο Cillian Murphy το καταλαβαίνει. Η ερμηνεία του δεν ζητά από τον θεατή να αγαπήσει ή να μισήσει τον Oppenheimer. Τον αφήνει να τον παρακολουθήσει. Και μετά τον αφήνει μόνο του με τις σκέψεις του.

Oppenheimer και The Odyssey: η επιστροφή που δεν είναι επιστροφή

Υπάρχει ένας ενδιαφέρον τρόπος να δει κανείς το Oppenheimer δίπλα στο The Odyssey, την ταινία που ακολούθησε στην πορεία του Nolan. 

Η σύνδεση δεν είναι στην ιστορία. Είναι στην επιστροφή. Ο Oppenheimer περνά μια γραμμή από την οποία δεν μπορεί να γυρίσει πίσω. Μετά την Trinity, ο κόσμος είναι διαφορετικός. Και ο ίδιος το ξέρει. Μπορεί να συνεχίσει τη ζωή του, να μιλήσει, να εργαστεί, να βρεθεί ξανά σε αίθουσες και γραφεία. Αυτό που έγινε, όμως, δεν ξεγράφεται.

Ο Οδυσσέας επιστρέφει επίσης σε έναν κόσμο που έχει αλλάξει όσο έλειπε. Ίσως αυτή να είναι η πιο ενδιαφέρουσα ιδέα που μένει από το Oppenheimer: η επιστροφή δεν σημαίνει απαραίτητα επιστροφή στην προηγούμενη ζωή. Μερικές φορές έχεις ήδη περάσει το σημείο χωρίς επιστροφή. Ο Oppenheimer το περνάει στην έρημο του Νέου Μεξικού.

Ο Οδυσσέας, αιώνες αργότερα, θα πρέπει να βρει τον δρόμο για την Ιθάκη.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΣΧΕΤΙΚΑ:

Dunkirk: Η στιγμή που ο πόλεμος σταματά να είναι ιστορία και γίνεται χρόνος (αφιέρωμα στον Christopher Nolan #8)

Tenet: Ο χρόνος δεν γυρίζει πίσω. Εμείς γυρίζουμε γύρω του (αφιέρωμα στον Christopher Nolan #9)

Interstellar: ανάμεσα στο διάστημα και το ανθρώπινο δράμα (αφιέρωμα στον Christopher Nolan #7)

The Prestige: ταχυδακτυλουργικό νούμερο σε τρία επίπεδα (αφιέρωμα στον Christopher Nolan #5)

Ο Batman που άλλαξε το σινεμά (The Dark Knight Trilogy: αφιέρωμα στον Christopher Nolan #4)

Memento (2000): Όταν η αφήγηση γίνεται παγίδα μνήμης (Αφιέρωμα στον Christopher Nolan #2)

Insomnia (2002): Το ξεχασμένο φιλμ που εξηγεί τα πάντα (αφιέρωμα στον Christopher Nolan #3)

Following (1998): Η πιο καθαρή και υπόγεια στιγμή του Christopher Nolan (Αφιέρωμα #1)

Inception (2010): Μια ιδέα αρκεί για να αλλάξει την πραγματικότητα, ή να τη διαλύσει... (Αφιέρωμα στον Christopher Nolan #6)

One Battle After Another: Η πολιτική ταινία του Paul Thomas Anderson (Αφιέρωμα στον Paul Thomas Anderson #10)