Γράφει ο Χρήστος Κορναράκης
Μια ανάλυση της ταινίας Dunkirk και του τρόπου με τον οποίο ο Christopher Nolan ανατρέπει τους κανόνες του πολεμικού κινηματογράφου.
Δεν είναι εύκολο να γράψεις για το Dunkirk. Όχι επειδή είναι περίπλοκο, αλλά επειδή αρνείται να σε βοηθήσει. Δεν σου προσφέρει χαρακτήρες για να προσκολληθείς, δεν χτίζει ηρωικές κορυφώσεις και δεν αναζητά εκείνη τη συναισθηματική λύτρωση που έχει μάθει να προσφέρει το μεγαλύτερο μέρος του πολεμικού κινηματογράφου. Σε αφήνει μόνο απέναντι σε μια κατάσταση. Και η κατάσταση αυτή λέγεται αναμονή. Αναμονή για ένα πλοίο. Για έναν κινητήρα που θα πάρει μπροστά. Για ένα αεροπλάνο που ίσως εμφανιστεί εγκαίρως. Για μια μέρα που μπορεί να μη φτάσει ποτέ.
Αυτό είναι το πρώτο μεγάλο επίτευγμα του Christopher Nolan. Δεν αντιμετωπίζει τη Δουνκέρκη ως ιστορικό γεγονός αλλά ως εμπειρία. Η μάχη υπάρχει, όμως βρίσκεται διαρκώς στο περιθώριο. Το επίκεντρο είναι ο άνθρωπος που έχει παγιδευτεί ανάμεσα στον φόβο και στην ελπίδα, χωρίς να γνωρίζει ποιο από τα δύο θα τον εγκαταλείψει πρώτο. Από τα πρώτα λεπτά γίνεται σαφές ότι ο σκηνοθέτης δεν ενδιαφέρεται να εξηγήσει. Μερικά φυλλάδια πέφτουν από τον ουρανό. Μια φράση αρκεί: You are surrounded. Δεν χρειάζεται τίποτε περισσότερο. Ο θεατής δεν καλείται να μάθει την Ιστορία. Καλείται να βρεθεί μέσα της.
Αυτός ο λιτός τρόπος αφήγησης διαπερνά ολόκληρη την ταινία. Οι διάλογοι είναι ελάχιστοι. Οι χαρακτήρες συχνά δεν συστήνονται καν. Για κάποιους αυτό υπήρξε αδυναμία. Για τον Nolan όμως είναι συνειδητή επιλογή. Ο πόλεμος δεν ενδιαφέρεται για τα ονόματα. Μπροστά στον θάνατο, οι άνθρωποι γίνονται σώματα που τρέχουν, πρόσωπα που κοιτούν τον ουρανό, χέρια που κρατιούνται από οτιδήποτε μπορεί να επιπλεύσει. Το Dunkirk δεν ζητά να θυμάσαι ποιος είναι ποιος. Ζητά να θυμάσαι πώς ένιωθες όσο τους παρακολουθούσες.
Ο χρόνος ως δομή, όχι ως τέχνασμα
Η πιο τολμηρή απόφαση της ταινίας βρίσκεται στη δομή της: στεριά, θάλασσα και αέρας τρέχουν σε διαφορετικούς χρόνους που τελικά συγκλίνουν. Στην παραλία ο χρόνος διαστέλλεται - μία εβδομάδα συμπιεσμένη σε επαναλαμβανόμενες μέρες που μοιάζουν ίδιες. Στη θάλασσα όλα αποκτούν άλλη ταχύτητα - μία μέρα όπου κάθε λεπτό μπορεί να σημαίνει μία ακόμη ζωή. Στον αέρα, αντίθετα, ο χρόνος μετριέται με τα καύσιμα - περίπου μία ώρα, όσο αδειάζει η δεξαμενή, τόσο μικραίνουν οι πιθανότητες επιστροφής. Ο Nolan χρησιμοποιεί αυτές τις διαφορετικές χρονικές κλίμακες όχι για να εντυπωσιάσει αλλά για να δείξει ότι η ίδια ιστορική στιγμή βιώνεται διαφορετικά ανάλογα με το πού βρίσκεται κανείς. Η εμπειρία του πολέμου δεν είναι κοινή• κοινός είναι μόνο ο φόβος.
Η φωτογραφία του Hoyte van Hoytema συμβάλλει αποφασιστικά σε αυτή την αίσθηση. Η παραλία μοιάζει απέραντη αλλά ποτέ ελεύθερη. Ο ορίζοντας, αντί να υπόσχεται διαφυγή, λειτουργεί σαν υπενθύμιση ότι η σωτηρία βρίσκεται πάντα λίγο πιο μακριά. Η θάλασσα γίνεται ένας ανοιχτός τάφος και ο ουρανός ένας χώρος όπου ο κίνδυνος μπορεί να εμφανιστεί χωρίς προειδοποίηση. Δεν υπάρχουν εικόνες που προσπαθούν να ομορφύνουν τον πόλεμο. Υπάρχουν μόνο εικόνες που σε αναγκάζουν να σταθείς μέσα του. Το γεγονός ότι περίπου το 70–75% της ταινίας γυρίστηκε σε IMAX 65mm - με την κάμερα συχνά στον ώμο, σαν όπλο - μεγεθύνει αυτή την αίσθηση εγκλωβισμού σε ένα τεράστιο κάδρο που δεν προσφέρει ανακούφιση.
Το ίδιο συμβαίνει και με τον ήχο. Πολύ πριν εμφανιστούν τα γερμανικά αεροπλάνα, ακούγεται εκείνος ο χαρακτηριστικός βόμβος που μεγαλώνει αργά μέχρι να γίνει σχεδόν αφόρητος. Είναι από τις λίγες φορές που ο κινηματογράφος καταφέρνει να κάνει τον θεατή να φοβηθεί έναν ήχο πριν δει την πηγή του. Η μουσική του Hans Zimmer δεν έρχεται να σχολιάσει τις εικόνες. Γίνεται μέρος τους. Το διαρκές ticking μοιάζει με ρολόι, με παλμό, με αντίστροφη μέτρηση. Δεν αφήνει ποτέ την ένταση να χαλαρώσει, ακόμη κι όταν δεν συμβαίνει απολύτως τίποτα. Ίσως γιατί στον πόλεμο το τίποτα είναι συχνά η πιο τρομακτική στιγμή. Πίσω από αυτό κρύβεται το λεγόμενο Shepard tone - μια ηχητική ψευδαίσθηση συνεχούς ανόδου που ποτέ δεν κορυφώνεται, σαν barber's pole of sound. Ο ήχος ανεβαίνει διαρκώς χωρίς να φτάνει ποτέ σε λύση, κρατώντας την αγωνία σε μόνιμη εκκρεμότητα.
Ερμηνείες χωρίς ήρωες, τέλος χωρίς θρίαμβο
Οι ερμηνείες υπηρετούν αυτή την ίδια φιλοσοφία της λιτότητας. Ο Fionn Whitehead δεν προσπαθεί να γίνει ήρωας. Προσπαθεί να επιβιώσει. Ο Mark Rylance υποδύεται έναν απλό πολίτη χωρίς ίχνος μεγαλείου, όμως κάθε του βλέμμα κουβαλά περισσότερο θάρρος από οποιονδήποτε θεαματικό κινηματογραφικό μονόλογο. Ο Tom Hardy, σχεδόν αόρατος πίσω από τη μάσκα του πιλότου, κατορθώνει να εκφράσει αγωνία, αποφασιστικότητα και εξάντληση σχεδόν αποκλειστικά με τα μάτια του. Είναι χαρακτηριστικό ότι η ταινία αποφεύγει σχεδόν εμμονικά τον ηρωισμό όπως τον έχουμε συνηθίσει. Εδώ δεν υπάρχουν θριαμβευτικές νίκες ούτε φλογεροί λόγοι πριν από τη μάχη. Οι περισσότεροι άνθρωποι απλώς θέλουν να γυρίσουν σπίτι. Και αυτή η επιθυμία είναι αρκετή.
Ακόμη και το τέλος αρνείται τον εύκολο θρίαμβο. Η επιχείρηση διάσωσης ολοκληρώνεται, όμως η ήττα παραμένει ήττα. Οι στρατιώτες επιστρέφουν στην πατρίδα τους χωρίς να αισθάνονται νικητές. Κουβαλούν μόνο το βάρος ότι κατάφεραν να επιζήσουν ενώ τόσοι άλλοι δεν τα κατάφεραν. Αυτή είναι ίσως και η μεγαλύτερη αλήθεια της ταινίας. Η επιβίωση δεν παρουσιάζεται ως ένδοξη κατάκτηση αλλά ως εύθραυστο προνόμιο.
Ο Christopher Nolan έχει γυρίσει ταινίες με πιο σύνθετες ιδέες και πιο φιλόδοξες αφηγηματικές κατασκευές. Στο Dunkirk, όμως, μοιάζει να αφαιρεί αντί να προσθέτει. Απομακρύνει την εξήγηση, περιορίζει τους διαλόγους, εγκαταλείπει την ψυχολογική ανάλυση και αφήνει χώρο μόνο για τις εικόνες, τον ήχο και τον χρόνο. Και τελικά αυτό που μένει δεν είναι κάποια εντυπωσιακή σκηνή δράσης ούτε μια ατάκα που θα επαναλαμβάνεται για χρόνια. Είναι εκείνη η αίσθηση ότι, για σχεδόν δύο ώρες, δεν παρακολουθούσες έναν πόλεμο. Περίμενες μαζί με ανθρώπους που δεν γνώριζες, ελπίζοντας ότι θα καταφέρουν να δουν ξανά την απέναντι ακτή.
Λίγες ταινίες κατορθώνουν να κάνουν την αγωνία να μοιάζει τόσο αληθινή χωρίς να καταφεύγουν στην υπερβολή. Το Dunkirk είναι μία από αυτές. Και ίσως εκεί να βρίσκεται η πραγματική του δύναμη: δεν θυμάσαι τόσο τι συνέβη, όσο πώς ένιωσες όσο συνέβαινε. Με το Tenet, ο Nolan δεν θα εγκαταλείψει τον χρόνο: θα επιχειρήσει να τον ανασυνθέσει. Αν στο Dunkirk ο χρόνος ήταν η εμπειρία του πολέμου, στο επόμενο έργο του θα μετατραπεί στον ίδιο τον μηχανισμό της αφήγησης.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΣΧΕΤΙΚΑ:
Interstellar: ανάμεσα στο διάστημα και το ανθρώπινο δράμα (αφιέρωμα στον Christopher Nolan #7)
The Prestige: ταχυδακτυλουργικό νούμερο σε τρία επίπεδα (αφιέρωμα στον Christopher Nolan #5)
Ο Batman που άλλαξε το σινεμά (The Dark Knight Trilogy: αφιέρωμα στον Christopher Nolan #4)
Memento (2000): Όταν η αφήγηση γίνεται παγίδα μνήμης (Αφιέρωμα στον Christopher Nolan #2)
Insomnia (2002): Το ξεχασμένο φιλμ που εξηγεί τα πάντα (αφιέρωμα στον Christopher Nolan #3)
Following (1998): Η πιο καθαρή και υπόγεια στιγμή του Christopher Nolan (Αφιέρωμα #1)
Χρήστος Κορναράκης
Ο Χρήστος Κορναράκης γεννήθηκε μια ζεστή μέρα του Ιούλη στην Αθήνα. Παράλληλα με τις σπουδές του (υποκριτική, μάρκετιγκ και επικοινωνία) και όντας συλλέκτης δίσκων από τα παιδικά του χρόνια, αρθρογράφησε επί μία δεκαετία στο blog fromthebasement.com και στην μετέπειτα εξέλιξη του, το ypogeio.gr. Η ένταξη του στην ομάδα του Merlin’sMusic Box αποτελεί φυσική εξέλιξη.
Χρήστος Κορναράκης
Ο Χρήστος Κορναράκης γεννήθηκε μια ζεστή μέρα του Ιούλη στην Αθήνα. Παράλληλα με τις σπουδές του (υποκριτική, μάρκετιγκ και επικοινωνία) και όντας συλλέκτης δίσκων από τα παιδικά του χρόνια, αρθρογράφησε επί μία δεκαετία στο blog fromthebasement.com και στην μετέπειτα εξέλιξη του, το ypogeio.gr. Η ένταξη του στην ομάδα του Merlin’sMusic Box αποτελεί φυσική εξέλιξη.
Χρήστος Κορναράκης
Ο Χρήστος Κορναράκης γεννήθηκε μια ζεστή μέρα του Ιούλη στην Αθήνα. Παράλληλα με τις σπουδές του (υποκριτική, μάρκετιγκ και επικοινωνία) και όντας συλλέκτης δίσκων από τα παιδικά του χρόνια, αρθρογράφησε επί μία δεκαετία στο blog fromthebasement.com και στην μετέπειτα εξέλιξη του, το ypogeio.gr. Η ένταξη του στην ομάδα του Merlin’sMusic Box αποτελεί φυσική εξέλιξη.
