Γράφει η Όλγα Δημοπούλου
“Φύγε Στέλλα, κρατάω μαχαίρι…”
Μιλάμε για πολύ δυνατή σκηνή που έχει εγγραφεί στο συλλογικό ασυνείδητο. Μα τι συμβαίνει όταν ο έρωτας γίνεται θανατική καταδίκη? Τι συμβαίνει όταν η τέχνη οπλίζει και δημιουργεί θύτες και θύματα? Όταν η τέχνη χρησιμοποιεί την γυναικοκτονία ως αφήγηση?
Εδώ λοιπόν, θα καταπιαστούμε με την τέχνη της μουσικής και θα δούμε πώς μέσα από τραγούδια εκφράζεται η βία κατά των γυναικών. Για δολοφονίες που γίνονται τραγούδια. Για το έγκλημα που ασυνείδητα γίνεται αποδεκτό.
Γιατί, τι πιο αθώο από ένα τραγούδι; Το ακούς, σε συνεπαίρνει ο ρυθμός, σε κερδίζει η φωνή, το σιγοτραγουδάς. Δεν εξετάζεις τις προθέσεις του στιχουργού ούτε ανακρίνεις τον αφηγητή. Κι όμως, ορισμένα τραγούδια κουβαλούν ιστορίες που, κάτω από τη γοητεία της μελωδίας τους, κρύβουν κάτι πολύ πιο σκοτεινό. Τη βία μεταμφιεσμένη σε έρωτα, τη ζήλια σε πάθος, τη γυναικοκτονία σε τραγική ερωτική ιστορία. Μήπως, τελικά, υπάρχουν πράγματα που έχουμε μάθει να τραγουδάμε προτού μάθουμε να τα αμφισβητούμε;
Υπάρχει μια κατηγορία τραγουδιών που έρχεται από τον μεσαίωνα, τις “Murder Ballads”, τις μπαλάντες που μιλούν για φόνο. Πρόκειται για ένα ιδιαίτερο είδος παραδοσιακών αφηγηματικών τραγουδιών, κυρίως της αγγλοσαξονικής και αμερικανικής μουσικής παράδοσης, που αφηγούνται ιστορίες δολοφονιών, συχνά με θύματα γυναίκες, ερωτικά εγκλήματα, προδοσίες και εκδίκηση. Δεν είναι απλώς τραγούδια για τον φόνο. Είναι μικρές, σκοτεινές ιστορίες που συχνά παρουσιάζονται σαν λαϊκές αφηγήσεις, περνούν από γενιά σε γενιά και μερικές φορές βασίζονται σε πραγματικά εγκλήματα.
Σε πολλές μπαλάντες, ένας άντρας σκοτώνει τη γυναίκα που αγαπά ή επιθυμεί. Η ζήλια, η απόρριψη ή η υποτιθέμενη απιστία, παρουσιάζονται ως κίνητρα. Τέτοια τραγούδια συναντάμε στις παραδόσεις πολλών λαών. Κι εδώ στην Ελλάδα υπάρχουν τραγούδια τα οποία εξωραΐζουν ή αναπαράγουν τη βία κατά των γυναικών. Παραδοσιακά τραγούδια/εγκλήματα που τα τραγουδάμε και χορεύουμε, γλεντώντας στα πανηγύρια, όπως το “Μια κόρη ρόδα μάζευε”, παραδοσιακό της Λίνδου, και “Ο Μενούσης”, ηπειρώτικό. Η δημοτικότητά τους παραμένει αμείωτη, παρόλο που μιλούν για μισογυνισμό και έμφυλη βία.
Έχει μεγάλο ενδιαφέρον να εξετάσουμε πώς η μουσική μπορεί να κάνει μια αποτρόπαια πράξη να ακούγεται άλλοτε σαν εξομολόγηση, άλλοτε σαν ερωτική τραγωδία και άλλοτε σχεδόν σαν κάτι φυσιολογικό. Γεγονός που εγείρει βαθύτερα ερωτήματα για τη μαζική τους απήχηση.
Αφορμή για όλα αυτά είναι το “Hey Joe” του Jimi Hendrix. Το παραδέχομαι, το κομμάτι όταν ήμουν πιτσιρίκα, το χάρηκα, το χόρεψα και ξεσάλωσα. Μα ήταν φυσιολογικό να σε μαγνητίζει ο Hendrix, να σε συνεπαίρνει η ερμηνεία, να συναρπάζει η σκοτεινή ιστορία. Το άκουγα ξανά και ξανά. Ώσπου μια μέρα συνειδητοποιώ τους στίχους που τραγουδούσα. Και είπα στον εαυτό μου, κοπελιά απολαμβάνεις ένα τραγούδι για ένα έγκλημα. Μήπως, ασυνείδητα, έχεις γίνει ηδονοβλεψίας μιας ιστορίας φόνου? Μήπως η μουσική σε κάνει να ακολουθείς τον δολοφόνο χωρίς να αναρωτιέσαι για το θύμα;
Το “Hey Joe” αποδίδεται στον Billy Roberts, έναν περιπλανώμενο μουσικό της folk και δεν το έγραψε ο Hendrix. Kυκλοφορούσε ήδη σε άλλες εκτελέσεις πριν το ηχογραφήσει ο Hendrix το 1966. Είναι σίγουρο λοιπόν, ότι ο Hendrix δεν έγραψε μια ιστορία που καταδικάζει μια γυναίκα σε θάνατο. Αποφάσισε, όμως, να ερμηνεύσει ένα τραγούδι με αυτή την ιστορία, δίνοντάς του τη δική του μουσική ταυτότητα. Κανείς δεν γνωρίζει αν τον απασχόλησε ιδιαίτερα το έμφυλο περιεχόμενο των στίχων. Θα ήταν αυθαίρετο να του αποδώσω είτε πρόθεση εξωραϊσμού της βίας, είτε πρόθεση κριτικής της. Αυτό όμως που μπορώ να διαπιστώσω είναι το αποτέλεσμα. Η μουσική του είναι τόσο ισχυρή, ώστε σαν ακροατής μπορείς εύκολα να παρασυρθείς από τον ήχο και να παραβλέψεις την ιστορία.
Και οι γυναικοκτονίες δεν σταματούν εδώ...
Ένας άλλος αγαπημένος, ο Johnny Cash, τραγουδά το “Delia’s Gone”, το 1994. Η ερμηνεία του, ιδιαίτερα σκοτεινή, που εντείνει την ψυχρότητα του αφηγητή και την απουσία μεταμέλειας. Εδώ η γυναίκα δεν αντιμετωπίζεται ως άνθρωπος με δική της βούληση, αλλά ως κάποια που ο άντρας μπορεί να τιμωρήσει. Η σχεδόν ανάλαφρη μουσική αντίθεση με τη βία κάνει την ακρόαση ακόμη πιο άβολη. Ο δολοφόνος δεν παρουσιάζεται απλώς ως βίαιος. Παρουσιάζεται σαν να έχει το δικαίωμα να αποφασίζει για τη ζωή της. Το πιο σημαντικό είναι ότι η Delia δεν ήταν η μυθική ηρωίδα μιας ερωτικής τραγωδίας. Ήταν ένα πραγματικό κορίτσι, ένα παιδί, που δολοφονήθηκε το 1900. Ωστόσο, καθώς η ιστορία της μετατράπηκε σε τραγούδι, η ζωή της χάθηκε πίσω από τις εκδοχές των μουσικών και τις δικαιολογίες του άντρα που την πυροβόλησε. Και υπάρχει κάτι ακόμη πιο ανησυχητικό. Ορισμένες παραλλαγές παρουσιάζουν τη Delia ως άπιστη, προκλητική ή ανάξια αγάπης, σαν να χρειάζεται να εξηγηθεί η δολοφονία της μέσα από τον χαρακτήρα της.
Ο Nick Cave & Kylie Minogue “Where the Wild Roses Grow”: ένας φόνος εξωραϊσμένος, κάτι σαν ρομαντικός μύθος. Εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, η πιο ενδιαφέρουσα περίπτωση. Η Elisa Day παρουσιάζεται μέσα από την ομορφιά της, τα τριαντάφυλλα και τη φύση. Ο άντρας την εξιδανικεύει και τελικά τη σκοτώνει. Η ομορφιά της γίνεται σχεδόν παγίδα. Και αντί να τη γνωρίσουμε ως ολοκληρωμένο πρόσωπο, τη βλέπουμε να μετατρέπεται σε ένα όμορφο, ακίνητο σύμβολο. Η αισθητική του τραγουδιού κινδυνεύει να μετατρέψει τη γυναικοκτονία σε ρομαντική τραγωδία. Η βία κατά των γυναικών δεν χρειάζεται να παρουσιάζεται ως κάτι καλό για να εξωραΐζεται. Αρκεί να ντύνεται με ομορφιά, πάθος και ρομαντισμό. Σκέψου, η μουσική είναι τρυφερή, η ερμηνεία σχεδόν ονειρική, οι εικόνες ποιητικές. Κι όμως, στο κέντρο της ιστορίας βρίσκεται η δολοφονία μιας γυναίκας. Η ομορφιά της ατμόσφαιρας κινδυνεύει να μετατοπίσει την προσοχή μας, από το έγκλημα στην τραγικότητα του άντρα που το διαπράττει.
Ποιο ερώτημα βρίσκεται πίσω από όλα αυτά; Οι murder ballads έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή μας αναγκάζουν να αναρωτηθούμε, πότε ένα τραγούδι αφηγείται ένα έγκλημα και πότε αρχίζει να το εξωραΐζει. Ιδίως όταν το θύμα είναι γυναίκα και ο δολοφόνος αφηγείται ο ίδιος την ιστορία, η γοητεία της μελωδίας μπορεί να μετατρέψει τη βία σε κάτι σχεδόν ρομαντικό. Η γυναίκα γίνεται μια μορφή μέσα στην ιστορία του άντρα, ενώ η δική της φωνή συχνά απουσιάζει.
Και εδώ βρίσκεται η δύναμη μιας σύγχρονης, φεμινιστικής ανάγνωσης. Μήπως χρειάζεται να ξανακούσουμε αυτά τα τραγούδια από την πλευρά της γυναίκας που δεν επέζησε για να πει τη δική της ιστορία. Γιατί, τελικά, ποιος έχει το δικαίωμα να αφηγείται έναν φόνο; Και τι αλλάζει όταν αλλάζει η φωνή που τον αφηγείται;
Και έτσι απρόσμενα, έρχεται η Patti Smith το 1974 και ερμηνεύει ένα αλλιώτικο “Hey Joe”. Η δική της εκδοχή δεν είναι απλώς μια γυναίκα που ερμηνεύει ένα τραγούδι για τη δολοφονία μιας γυναίκας. Είναι μια γυναίκα που παρεμβαίνει στην ίδια την αφήγηση και την πολιτικοποιεί. Αναφέρεται στη διάσημη ιστορία της Patty Hearst, την κληρονόμο που είχε απαχθεί από τον Απελευθερωτικό Συμβιωτικό Στρατό (μια μικρή ομάδα Αμερικανών ανταρτών πόλης που έδρασε στην Καλιφόρνια στα μέσα της δεκαετίας του '70) και αργότερα συμμετείχε σε ληστεία τράπεζας μαζί με την οργάνωση. Η παρέμβασή της περιπλέκει τη σχέση ανάμεσα στη βία, την εξουσία, την ενοχή και τη γυναικεία ταυτότητα. Δεν έχουμε πια απλώς μια γυναίκα που τραγουδά τα λόγια ενός άντρα. Έχουμε μια γυναίκα καλλιτέχνιδα παρεμβαίνει στην αφήγηση και μας αναγκάζει να την ακούσουμε διαφορετικά. Αυτό μας οδηγεί σε μια κρίσιμη διάκριση, η μουσική δεν είναι υποχρεωτικά ένας μηχανισμός χειραγώγησης. Μπορεί να αναπαράγει στερεότυπα, αλλά μπορεί και να τα αποκαλύπτει, να τα ανατρέπει ή να μας κάνει να τα δούμε για πρώτη φορά.
Ορισμένες από τις πιο όμορφες μελωδίες αφηγούνται ιστορίες γυναικών που δολοφονήθηκαν από άντρες, οι οποίοι τις θεωρούσαν δικές τους. Η ζήλια παρουσιάζεται σαν πάθος, η κτητικότητα σαν έρωτας, η εκδίκηση σαν τραγική μοίρα. Και το έγκλημα, ντυμένο με μουσική, περνά από γενιά σε γενιά.
Φυσικά, δεν σημαίνει ότι όποιος τραγουδά μια murder ballad αποδέχεται τη βία. Σημαίνει, όμως, ότι αξίζει να αναρωτηθούμε ποια ιστορία τραγουδάμε, ποια φωνή ακούμε και ποια φωνή απουσιάζει.
Ίσως η πιο ύπουλη ιδεολογία να μην είναι εκείνη που μας λέει τι να πιστέψουμε, αλλά εκείνη που μας μαθαίνει τι να θεωρούμε αυτονόητο, ενώ εμείς απλώς απολαμβάνουμε τη μουσική.
Κλείνω με ένα ερώτημα: όταν τραγουδάμε την ιστορία του δολοφόνου, ποιος τραγουδάει την ιστορία της γυναίκας που σκότωσε;
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΣΧΕΤΙΚΑ:
The Gits: Η μαγνητική όσο και σύντομη παρουσία της Mia Zapata...
Μαθήματα ιστορίας: Patty Hearst - Η αμφιλεγόμενη «She»…
Oh Bondage! Up yours!: H συνθετική γοητεία της Poly Styrene...
«Don’t scare me papa!» Η νύχτα που ο θάνατος έγινε χορός στην Νέα Ορλεάνη...
Ταΐζοντας το Τέρας...
Όλγα Δημοπούλου
Γεννήθηκα το 1960 και είμαι γραφίστας και βιβλιοδέτης, Ασχολούμαι με το design, το χειροποίητο βιβλίο, τα χάρτινα κοσμήματα και τα οριγκάμι, ενώ παράλληλα γράφω διηγήματα και ποιήματα. Με γοητεύουν η εικόνα, το βιβλίο, η μουσική και οι λέξεις. Διαφορετικοί τρόποι έκφρασης που, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, με ακολουθούν σε όλη μου τη ζωή. Πολλά είδη μουσικής ακούω αλλά με ενδιαφέρει ο στίχος, η ερμηνεία του και όσα μπορεί να κρύβονται πίσω από την σύνθεση. Η ιστορία πίσω από τα τραγούδια.
Όλγα Δημοπούλου
Γεννήθηκα το 1960 και είμαι γραφίστας και βιβλιοδέτης, Ασχολούμαι με το design, το χειροποίητο βιβλίο, τα χάρτινα κοσμήματα και τα οριγκάμι, ενώ παράλληλα γράφω διηγήματα και ποιήματα. Με γοητεύουν η εικόνα, το βιβλίο, η μουσική και οι λέξεις. Διαφορετικοί τρόποι έκφρασης που, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, με ακολουθούν σε όλη μου τη ζωή. Πολλά είδη μουσικής ακούω αλλά με ενδιαφέρει ο στίχος, η ερμηνεία του και όσα μπορεί να κρύβονται πίσω από την σύνθεση. Η ιστορία πίσω από τα τραγούδια.
Όλγα Δημοπούλου
Γεννήθηκα το 1960 και είμαι γραφίστας και βιβλιοδέτης, Ασχολούμαι με το design, το χειροποίητο βιβλίο, τα χάρτινα κοσμήματα και τα οριγκάμι, ενώ παράλληλα γράφω διηγήματα και ποιήματα. Με γοητεύουν η εικόνα, το βιβλίο, η μουσική και οι λέξεις. Διαφορετικοί τρόποι έκφρασης που, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, με ακολουθούν σε όλη μου τη ζωή. Πολλά είδη μουσικής ακούω αλλά με ενδιαφέρει ο στίχος, η ερμηνεία του και όσα μπορεί να κρύβονται πίσω από την σύνθεση. Η ιστορία πίσω από τα τραγούδια.
