The Odyssey: Τελικά, πόσο ανθρώπινος μπορεί να γίνει ο μύθος του Οδυσσέα στα χέρια του Nolan; (αφιέρωμα στον Christopher Nolan #11)

Γράφει ο Χρήστος Κορναράκης

Ο Matt Damon ενσαρκώνει τον Οδυσσέα στη φιλόδοξη διασκευή του Ομήρου από τον Christopher Nolan, σε ένα επικό δράμα όπου η Μνήμη και η Ενοχή αποδεικνύονται πιο αδυσώπητες από τα Τέρατα. 

Υπάρχουν πόλεμοι που τελειώνουν όταν σιγήσουν τα όπλα και άλλοι που συνεχίζονται πολύ μετά την επιστροφή των στρατιωτών στα σπίτια τους. Για τον Οδυσσέα, η Ιθάκη βρίσκεται κάπου ανάμεσα σε αυτές τις δύο πραγματικότητες. Είναι ο τόπος στον οποίο επιθυμεί να επιστρέψει, αλλά και εκείνος που πρέπει να αντικρίσει έχοντας χάσει ένα κομμάτι του εαυτού του. Στην «Οδύσσεια» του Christopher Nolan, η μεγαλύτερη απόσταση δεν μετριέται σε ναυτικά μίλια. Μετριέται σε αναμνήσεις, ενοχές και πράξεις που δεν μπορούν να αναιρεθούν.

Η απόφαση του Βρετανού σκηνοθέτη να μεταφέρει στη μεγάλη οθόνη το ομηρικό έπος έμοιαζε εξαρχής με ένα από τα μεγαλύτερα στοιχήματα της σύγχρονης κινηματογραφικής βιομηχανίας. Ο δημιουργός των «Interstellar», «Inception», «Dunkirk» και «Oppenheimer» αναλαμβάνει ένα έργο που έχει επιβιώσει για σχεδόν τρεις χιλιετίες, διασχίζοντας διαφορετικές εποχές, πολιτισμούς και ερμηνείες. Το πρόβλημα μιας τέτοιας διασκευής δεν βρίσκεται μόνο στην αναπαράσταση των θεών και των τεράτων, αλλά στην εύρεση μιας κινηματογραφικής γλώσσας ικανής να διατηρήσει τη συναισθηματική και μυθολογική του πολυπλοκότητα.

Ο Nolan επιλέγει να αντιμετωπίσει την «Οδύσσεια» ως μια ιστορία επιστροφής που κρύβει στον πυρήνα της ένα βαθύτερο δράμα ενοχής. Ο Οδυσσέας (Matt Damon), έπειτα από δέκα χρόνια πολέμου στην Τροία, προσπαθεί να επιστρέψει στην Ιθάκη και στην οικογένειά του. Η Πηνελόπη (Anne Hathaway) αντιστέκεται στις πιέσεις των μνηστήρων, ενώ ο Τηλέμαχος (Tom Holland) εξακολουθεί να αναζητά τον πατέρα του. Ανάμεσά τους παρεμβάλλεται ένας κόσμος γεμάτος πλάσματα, θεϊκές δυνάμεις και ανθρώπους που πληρώνουν το τίμημα των επιλογών του βασιλιά της Ιθάκης.

Ο μύθος μέσα από τη μνήμη ενός τραυματισμένου ανθρώπου

Η αφηγηματική δομή της ταινίας αποτελεί μία από τις πιο ουσιαστικές παρεμβάσεις του Nolan στο πρωτογενές υλικό. Η ιστορία ξεκινά με έναν βάρδο (Travis Scott) να αφηγείται την πτώση της Τροίας, πριν η αφήγηση μετακινηθεί σταδιακά προς το παρόν του Οδυσσέα. Οι αναμνήσεις επιστρέφουν αποσπασματικά, σαν εικόνες ενός ανθρώπου που δεν έχει ακόμη συμφιλιωθεί με όσα έζησε.

Η επιλογή αυτή εξυπηρετεί τη θεματική της μνήμης, αλλά ταυτόχρονα επιτρέπει στον Nolan να επαναπροσδιορίσει τη σχέση του θεατή με έναν από τους πιο αναγνωρίσιμους ήρωες της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Ο Οδυσσέας δεν εμφανίζεται εξαρχής ως ο ατρόμητος πολυμήχανος βασιλιάς που γνωρίζουμε από το έπος. Είναι ένας άνθρωπος που κουβαλά την καταστροφή της Τροίας και αρχίζει να αντιλαμβάνεται πως η ευφυΐα του, η οποία τον βοήθησε να νικήσει, υπήρξε ταυτόχρονα η αιτία μιας αλυσίδας καταστροφικών συνεπειών.

Εδώ εντοπίζεται και η σύνδεση της ταινίας με προηγούμενες δημιουργίες του σκηνοθέτη. Η διαλυμένη χρονική αντίληψη του «Memento», η ψυχολογική αμφισημία του «The Prestige» και η διαχείριση της ενοχής στο «Oppenheimer» επιστρέφουν σε μια διαφορετική κλίμακα. Ωστόσο, αυτή τη φορά η πολυπλοκότητα της αφήγησης δεν λειτουργεί αποκλειστικά ως διανοητικό παιχνίδι. Αποκτά συναισθηματικό περιεχόμενο, καθώς ο θεατής παρακολουθεί έναν άνθρωπο να ανασυνθέτει την προσωπική του ιστορία προκειμένου να μπορέσει να επιστρέψει σε αυτήν.

Η προσέγγιση έχει ενδιαφέρον, αν και δεν αποφεύγει ορισμένες υπερβολές. Ο Nolan μοιάζει κάποιες στιγμές τόσο απορροφημένος από την ανάγκη να προσδώσει ψυχολογικό βάθος στον ήρωά του, ώστε περιορίζει τη μυθολογική πολυφωνία του αρχικού έργου. Η «Οδύσσεια» μετατρέπεται περισσότερο σε προσωπική εξομολόγηση του Οδυσσέα και λιγότερο σε μια ιστορία όπου οι διαφορετικές ανθρώπινες και θεϊκές φωνές συνυπάρχουν ισότιμα.

Matt Damon: ένας διαφορετικός Οδυσσέας

Η επιλογή του Matt Damon στον πρωταγωνιστικό ρόλο είναι ίσως η πιο ενδιαφέρουσα δραματουργική απόφαση της παραγωγής. Ο ομηρικός Οδυσσέας χαρακτηρίζεται από την πανουργία, τη ρητορική ευφυΐα και την ικανότητά του να επιβιώνει μέσα από την εξαπάτηση. Ο Damon, αντίθετα, διαθέτει μια κινηματογραφική παρουσία περισσότερο συνδεδεμένη με την αντοχή, τη σταθερότητα και την εικόνα ενός ανθρώπου που μπορείς να εμπιστευτείς.

Ο Nolan δεν επιχειρεί να εξαλείψει αυτή την απόσταση. Επαναπροσδιορίζει τον χαρακτήρα ώστε να συναντήσει τη φυσιογνωμία του ηθοποιού. Ο δικός του Οδυσσέας είναι ένας εξαντλημένος πολεμιστής, ένας άνδρας που κουβαλά την ευθύνη των αποφάσεών του και αδυνατεί να επιστρέψει στην προηγούμενη ζωή του χωρίς να αντιμετωπίσει πρώτα τον εαυτό του.

Ο Damon αποφεύγει τις μεγάλες συναισθηματικές εξάρσεις. Η σωματικότητά του, οι παύσεις και η συγκρατημένη εκφραστικότητα προσδίδουν στον ήρωα μια εύθραυστη ανθρώπινη διάσταση. Ωστόσο, η συγκεκριμένη επιλογή αφαιρεί κάτι από την απρόβλεπτη ευφυΐα του χαρακτήρα. Ο Οδυσσέας του Nolan είναι περισσότερο ένας συμβατικός κινηματογραφικός ήρωας που αναζητά την ηθική του αποκατάσταση και λιγότερο ο αινιγματικός άνθρωπος που επιβιώνει επειδή βρίσκεται διαρκώς ένα βήμα μπροστά από τους αντιπάλους του.

Απέναντί του, η Anne Hathaway διαμορφώνει μια Πηνελόπη με αξιοσημείωτη ψυχραιμία και στρατηγική σκέψη. Η αναμονή της δεν αποτελεί παθητική κατάσταση, αλλά μια συνεχή προσπάθεια διατήρησης της εξουσίας και της οικογένειάς της. Ο Tom Holland προσφέρει στον Τηλέμαχο τη νεανική αβεβαιότητα ενός γιου που πρέπει να ενηλικιωθεί μέσα στην απουσία του πατέρα του.

Ο Robert Pattinson απολαμβάνει εμφανώς τον ρόλο του Αντίνοου, μετατρέποντας τον μνηστήρα της Πηνελόπης σε μια ιδιαίτερα απειλητική παρουσία. Η Samantha Morton, ως Κίρκη, ξεχωρίζει μέσα από μια διαφορετική ανάγνωση της μυθικής μάγισσας. Η δική της ερμηνεία απομακρύνεται από την παραδοσιακή εικόνα της σαγηνευτικής γυναίκας και επενδύει περισσότερο στο τραύμα και στην οργή. Η Zendaya, ως Αθηνά, λειτουργεί ως ηθικός αντίλογος του Οδυσσέα, ενώ η Charlize Theron δίνει στην Καλυψώ μια παρουσία που συνδέεται με την επιθυμία και την αδυναμία της επιστροφής.

Το πολυπρόσωπο καστ διαθέτει αναμφισβήτητη δυναμική, αν και ορισμένοι ηθοποιοί δεν αποκτούν τον χώρο που θα δικαιολογούσε το μέγεθος των ονομάτων τους. Οι σύντομες εμφανίσεις της Lupita Nyong’o στους διπλούς ρόλους της Ελένης και της Κλυταιμνήστρας, όπως και η περιορισμένη παρουσία άλλων χαρακτήρων, δημιουργούν την αίσθηση ενός κόσμου με περισσότερες ιστορίες από όσες τελικά επιλέγει να αφηγηθεί η ταινία.

Η εικόνα ως φυσική εμπειρία

Η φωτογραφία του Hoyte van Hoytema αποτελεί ένα από τα ισχυρότερα στοιχεία της παραγωγής. Γυρισμένη εξ ολοκλήρου με κάμερες IMAX 65 mm, η «Οδύσσεια» αξιοποιεί την κινηματογραφική κλίμακα για να μεταφέρει την αίσθηση ενός κόσμου όπου ο άνθρωπος παραμένει διαρκώς εκτεθειμένος στις δυνάμεις της φύσης.

Οι θάλασσες, οι καταιγίδες, τα απόκρημνα τοπία και οι πολεμικές συγκρούσεις αποκτούν μια σχεδόν απειλητική υλικότητα. Η κάμερα μπορεί να απομακρυνθεί αρκετά ώστε να καταστήσει τον Οδυσσέα μια μικρή ανθρώπινη παρουσία μέσα στο απέραντο τοπίο, για να επιστρέψει αμέσως μετά στο πρόσωπό του και να καταγράψει τη συναισθηματική του εξάντληση.

Αυτή η εναλλαγή ανάμεσα στο επικό και στο προσωπικό βρίσκεται στην καρδιά της σκηνοθετικής προσέγγισης. Ο Nolan γνωρίζει ότι το IMAX δεν χρειάζεται να λειτουργεί αποκλειστικά ως εργαλείο εντυπωσιασμού. Μπορεί να γίνει εξίσου αποτελεσματικό σε μια εσωτερική σκηνή, σε μια συνομιλία ή σε μια στιγμή σιωπής. Η τεχνολογική φιλοδοξία της παραγωγής αποκτά έτσι δραματουργικό περιεχόμενο.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η κινηματογράφηση στη θάλασσα. Η παραγωγή χρησιμοποίησε το Draken, ένα πραγματικό ξύλινο πλοίο, ενώ οι ηθοποιοί εκπαιδεύτηκαν στην κωπηλασία και στην ιστιοπλοΐα. Τα γυρίσματα πραγματοποιήθηκαν σε πραγματικές θαλάσσιες συνθήκες, με το πλοίο να αποκτά σχεδόν τη λειτουργία ενός ακόμη χαρακτήρα. Η φυσική δυσκολία αυτών των σκηνών μεταφέρεται στην εικόνα και προσφέρει μια αίσθηση κινδύνου που δύσκολα επιτυγχάνεται αποκλειστικά μέσα σε ένα στούντιο.

Τα σκηνικά της Ruth De Jong και τα κοστούμια της Ellen Mirojnick υποστηρίζουν αυτή την αισθητική, διαμορφώνοντας έναν κόσμο που αποφεύγει την υπερβολικά εξωραϊσμένη αναπαράσταση της αρχαιότητας. Αντίστοιχα, η δουλειά του Bill Irwin στον Πολύφημο, σε συνδυασμό με κουκλοθέατρο, animatronics και ψηφιακά εφέ, αποδεικνύει ότι ο σκηνοθέτης αντιμετωπίζει τα μυθικά πλάσματα ως οργανικά στοιχεία του κινηματογραφικού κόσμου του.

Οι θεοί, τα τέρατα και η ηθική της ξενίας

Μία από τις πιο καθοριστικές επιλογές του Nolan αφορά τον τρόπο με τον οποίο αναπαριστά το υπερφυσικό. Οι θεοί δεν διεκδικούν διαρκώς την προσοχή του θεατή, ούτε εμφανίζονται ως παντοδύναμες φιγούρες που παρεμβαίνουν σε κάθε εξέλιξη. Η παρουσία τους γίνεται αισθητή μέσα από τα φυσικά φαινόμενα, τη θάλασσα, τον άνεμο και την απειλή που διατρέχει τον ανθρώπινο κόσμο.

Η Αθηνά της Zendaya έχει τον σημαντικότερο ορατό θεϊκό ρόλο, ενώ ο Δίας και ο Ποσειδώνας διατηρούν την επιρροή τους χωρίς να χρειάζεται να εμφανίζονται διαρκώς στην οθόνη. Είναι μια προσέγγιση που ο Nolan έχει εξηγήσει μέσα από την επιθυμία του να αποδώσει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι της αρχαιότητας αντιλαμβάνονταν τη φύση ως έκφραση της θεϊκής παρουσίας.

Εξίσου σημαντική είναι η έννοια της ξενίας, της αρχαίας υποχρέωσης φιλοξενίας και σεβασμού προς τον ξένο. Στην κινηματογραφική ανάγνωση του Nolan, η παραβίασή της δεν αποτελεί απλώς κοινωνική αγένεια ή μια αφηρημένη ηθική παράβαση. Είναι η αφετηρία μιας αλυσίδας συνεπειών που συνδέει τη βία, την εκδίκηση και την ανθρώπινη αλαζονεία.

Εδώ η «Οδύσσεια» αποκτά μια αναπάντεχα σύγχρονη διάσταση. Ο σκηνοθέτης ενδιαφέρεται για την ηθική του πολέμου, για την ευθύνη εκείνων που επιβιώνουν και για το πώς η νίκη μπορεί να μετατραπεί σε μια μορφή προσωπικής ήττας. Ωστόσο, η επιμονή του στην οπτική του κεντρικού ήρωα αφήνει λιγότερο χώρο στα θύματα της Τροίας και στις γυναίκες που συνθέτουν τον μυθολογικό κόσμο.

Η κριτική της κλασικής φιλολόγου και μεταφράστριας Emily Wilson ανέδειξε ακριβώς αυτή την αδυναμία, επισημαίνοντας τις αποκλίσεις της ταινίας από τη σύνθετη ηθική και πολιτισμική πραγματικότητα του ομηρικού κειμένου. Η συζήτηση δεν αφορά απαραίτητα την πιστότητα μιας διασκευής, αλλά το ποιες φωνές επιλέγει να διατηρήσει και ποιες να αφήσει εκτός κάδρου. Ο Nolan δικαιούται να επανερμηνεύσει τον Όμηρο. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι οι επιλογές του πρέπει να μένουν έξω από την κριτική.

Υπάρχει, επιπλέον, μια εξωκινηματογραφική αντίφαση που αξίζει να αναφερθεί. Η πραγματοποίηση γυρισμάτων στη Δυτική Σαχάρα προκάλεσε αντιδράσεις από Σαχράουι δημιουργούς. Ο καλλιτέχνης Mohamed Sleiman Labat, σε παρέμβασή του στον Guardian, επέκρινε τη χρήση της περιοχής ως κινηματογραφικού σκηνικού χωρίς να έχει προηγηθεί ουσιαστική μέριμνα για τη συναίνεση και την εκπροσώπηση του τοπικού πληθυσμού. Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια ταινία που πραγματεύεται την εκτόπιση, την απώλεια της πατρίδας και το δικαίωμα της επιστροφής.

Ένα έπος που δεν καταφέρνει πάντα να συμφιλιώσει τις αντιφάσεις του

Η μουσική του Ludwig Göransson αποφεύγει την εύκολη αναπαραγωγή μιας υποτιθέμενης αρχαιοελληνικής ηχητικής ταυτότητας. Η χρήση αρχαίων οργάνων, φωνητικών και πειραματικών ηχητικών συνδυασμών δημιουργεί ένα ηχητικό περιβάλλον που συνομιλεί με τη μυθολογική ατμόσφαιρα χωρίς να εγκλωβίζεται σε μια μουσειακή αντίληψη της αρχαιότητας. Το sound design συμπληρώνει τη δουλειά της εικόνας, δίνοντας ιδιαίτερο βάρος στη θάλασσα, στις συγκρούσεις και στη φυσική παρουσία των τεράτων.

Οι σύγχρονες προφορές και οι καθημερινοί διάλογοι ξενίζουν αρχικά, ιδιαίτερα όταν συνυπάρχουν με ένα τόσο έντονο ιστορικό και μυθολογικό περιβάλλον. Ωστόσο, η επιλογή του Nolan να απομακρυνθεί από την επιτηδευμένη γλώσσα των ιστορικών επικών ταινιών έχει τη δική της λογική. Η αρχαιότητα δεν χρειάζεται να ακούγεται σαν θεατρική παράσταση του Σαίξπηρ για να αποκτήσει δραματικό βάρος. Παρ' όλα αυτά, ορισμένοι διάλογοι διατηρούν μια υπερβολικά δηλωτική διάθεση, σαν να φοβάται η ταινία ότι οι θεματικές της δεν θα γίνουν αντιληπτές χωρίς πρόσθετη επεξήγηση.

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο πρόβλημα της «Οδύσσειας». Ο Nolan διαθέτει μια εντυπωσιακή ικανότητα να οργανώνει το κινηματογραφικό χάος, να συνδέει διαφορετικές χρονικές περιόδους και να μετατρέπει την κλίμακα σε αφηγηματικό εργαλείο. Δεν καταφέρνει, όμως, πάντοτε να εξασφαλίσει την ίδια ισορροπία ανάμεσα στις ιδέες του και στους χαρακτήρες που καλούνται να τις υπηρετήσουν. Η ταινία είναι περισσότερο συναρπαστική όταν εμπιστεύεται την εικόνα, τα πρόσωπα και τις σιωπές της. Γίνεται λιγότερο αποτελεσματική όταν επιχειρεί να διατυπώσει με υπερβολική σαφήνεια το μήνυμά της.

Κι όμως, παρά τις ανισορροπίες της, η «Οδύσσεια» παραμένει μια σημαντική κινηματογραφική στιγμή. Ο Matt Damon προσφέρει έναν από τους πιο ανθρώπινους πρωταγωνιστικούς χαρακτήρες της πρόσφατης φιλμογραφίας του, ο Hoyte van Hoytema μετατρέπει το IMAX σε μέσο συναισθηματικής εγγύτητας και ο Nolan αποδεικνύει ότι ένας μύθος ηλικίας σχεδόν τριών χιλιάδων ετών εξακολουθεί να προσφέρει χώρο για νέες αναγνώσεις.

Η επιστροφή στην Ιθάκη υποτίθεται ότι αποτελεί το τέλος μιας περιπέτειας. Στην εκδοχή του Nolan, όμως, η πραγματική δοκιμασία αρχίζει όταν ο Οδυσσέας βρίσκεται ξανά μπροστά σε εκείνους που άφησε πίσω. Τότε που η θάλασσα ησυχάζει και τα τέρατα απομακρύνονται, απομένει κάτι πολύ δυσκολότερο από την επιβίωση: η αποδοχή της ευθύνης.

Ίσως εκεί να βρίσκεται και η πιο ουσιαστική συνεισφορά αυτής της κινηματογραφικής «Οδύσσειας». Στην υπενθύμιση ότι ένας άνθρωπος μπορεί να καταφέρει να επιστρέψει στην πατρίδα του, χωρίς να έχει βρει ακόμη τον δρόμο προς τον εαυτό του.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΣΧΕΤΙΚΑ:

Oppenheimer: Ο άνθρωπος που πάτησε το κουμπί (αφιέρωμα στον Christopher Nolan #10)

Dunkirk: Η στιγμή που ο πόλεμος σταματά να είναι ιστορία και γίνεται χρόνος (αφιέρωμα στον Christopher Nolan #8)

Tenet: Ο χρόνος δεν γυρίζει πίσω. Εμείς γυρίζουμε γύρω του (αφιέρωμα στον Christopher Nolan #9)

Interstellar: ανάμεσα στο διάστημα και το ανθρώπινο δράμα (αφιέρωμα στον Christopher Nolan #7)

The Prestige: ταχυδακτυλουργικό νούμερο σε τρία επίπεδα (αφιέρωμα στον Christopher Nolan #5)

Ο Batman που άλλαξε το σινεμά (The Dark Knight Trilogy: αφιέρωμα στον Christopher Nolan #4)

Memento (2000): Όταν η αφήγηση γίνεται παγίδα μνήμης (Αφιέρωμα στον Christopher Nolan #2)

Insomnia (2002): Το ξεχασμένο φιλμ που εξηγεί τα πάντα (αφιέρωμα στον Christopher Nolan #3)

Following (1998): Η πιο καθαρή και υπόγεια στιγμή του Christopher Nolan (Αφιέρωμα #1)

Inception (2010): Μια ιδέα αρκεί για να αλλάξει την πραγματικότητα, ή να τη διαλύσει... (Αφιέρωμα στον Christopher Nolan #6)

One Battle After Another: Η πολιτική ταινία του Paul Thomas Anderson (Αφιέρωμα στον Paul Thomas Anderson #10)

 


image

Χρήστος Κορναράκης

Ο Χρήστος Κορναράκης γεννήθηκε μια ζεστή μέρα του Ιούλη στην Αθήνα. Παράλληλα με τις σπουδές του (υποκριτική, μάρκετιγκ και επικοινωνία) και όντας συλλέκτης δίσκων από τα παιδικά του χρόνια, αρθρογράφησε επί μία δεκαετία στο blog fromthebasement.com και στην μετέπειτα εξέλιξη του, το ypogeio.gr. Η ένταξη του στην ομάδα του Merlin’sMusic Box αποτελεί φυσική εξέλιξη.
 
 
 
image

Χρήστος Κορναράκης

Ο Χρήστος Κορναράκης γεννήθηκε μια ζεστή μέρα του Ιούλη στην Αθήνα. Παράλληλα με τις σπουδές του (υποκριτική, μάρκετιγκ και επικοινωνία) και όντας συλλέκτης δίσκων από τα παιδικά του χρόνια, αρθρογράφησε επί μία δεκαετία στο blog fromthebasement.com και στην μετέπειτα εξέλιξη του, το ypogeio.gr. Η ένταξη του στην ομάδα του Merlin’sMusic Box αποτελεί φυσική εξέλιξη.
 
 
 
image

Χρήστος Κορναράκης

Ο Χρήστος Κορναράκης γεννήθηκε μια ζεστή μέρα του Ιούλη στην Αθήνα. Παράλληλα με τις σπουδές του (υποκριτική, μάρκετιγκ και επικοινωνία) και όντας συλλέκτης δίσκων από τα παιδικά του χρόνια, αρθρογράφησε επί μία δεκαετία στο blog fromthebasement.com και στην μετέπειτα εξέλιξη του, το ypogeio.gr. Η ένταξη του στην ομάδα του Merlin’sMusic Box αποτελεί φυσική εξέλιξη.
 
 
 

 

Γραφτείτε στο Νewsletter του Merlin

FEATURED VIDEOS

  • 1